Protanomali - kırmızı alanda her şey
Protanomali, kırmızı renk görme zayıflığının tıbbi adıdır. Kırmızı spektrumundaki renklerin daha az yoğun algılandığı bir görme bozukluğudur. Protanomali farklı şiddetlerde görülebilir ve kırmızı-yeşil renk körlüğünün bir türü olarak kabul edilir.
Protanomali hakkında mutlaka bilmeniz gerekenler
- Protanomalinin nedeni retinadaki genetik bir kusurdur.
- Erkekler kadınlara göre çok daha sık etkilenir.
- Kırmızı rengin hiç algılanamadığı kırmızı körlüğü (protanopi) ile karıştırılmamalıdır.
- Protanomalinin bir tedavisi yoktur.
Protanomali tam olarak nedir?
Türkiye'de erkeklerin yaklaşık %1'i protanomaliden etkilenirken bu oran kadınlarda yalnızca %0,01'dir. Bu eşitsiz dağılımın nedeni, kırmızı rengi görmeyi sağlayan genin X kromozomunda bulunmasıdır. Protanomalide bu gen dejenere olmuştur ve kırmızı spektral aralıkta bir renk görme zayıflığı ortaya çıkar. Bilindiği gibi kadınların iki X kromozomu olduğundan, erkeklerin aksine bir bozukluğu daha kolay telafi edebilirler.
Kusur genetik kökenlidir ve renk algısı için temel önemdeki bir maddenin normal şekilde gelişmemesine neden olur. Bu madde tamamen eksikse protanopiden, yani kırmızı körlüğünden söz edilir. Bu durumda kırmızı renk yalnızca daha zayıf algılanmakla kalmaz, hiç tanınamaz.
Kırmızı renk görme zayıflığı böyle oluşur
Protanomali kalıtım yoluyla ortaya çıkar. Nadir durumlarda nörolojik bir bulgudan kaynaklanır. Sağlıklı bir gözün retinasında, çevremizdeki ışığı yakalayıp beyne ileten iki tür fotoreseptör bulunur. Görsel görüntü beyinde bunlardan oluşur. Bir yanda alacakaranlıkta görmeyi sağlayan çubuklar, diğer yanda renkli görme yeteneğinden sorumlu koniler vardır.
Üç tür koni bulunur: kırmızı, mavi ve yeşil. Her biri belirli bir dalga boyundaki ışığı, dolayısıyla belirli bir rengi işler. Kırmızı koni tam olarak işlev görmüyorsa protanomali söz konusudur. Etkilenen kişiler için kırmızı renk, kontrast rengiyle belirgin şekilde ayrışmaz. Kırmızının bir uyarı rengi olarak net biçimde öne çıktığı normal görenlere kıyasla, çevreden daha zayıf ayırt edilir.
Elbette konu biraz daha karmaşık
Görme ve özellikle renkli görme son derece karmaşık bir süreçtir. Bunun için ışık, işleyen duyu hücreleri ve elbette bir beyin gerekir. Işık farklı dalga boylarında yansır ve gözümüzde retinanın duyu hücrelerine ulaşır. Koni hücreleri, opsin proteini ile daha küçük bir molekül olan 11-cis-retinalden oluşan rodopsin pigmentini içerir. Opsin, farklı konilerde farklı yapıdadır ve ışığa farklı duyarlılık gösterir.
Işık konilerin opsinine ulaştığında 11-cis-retinal bir dizi süreci başlatır ve sonunda ışık uyarısını beyne iletir. Kırmızı renk görme zayıflığı varsa, kırmızı renkten sorumlu konilerdeki maksimum duyarlılık yeşile doğru kayar. Kırmızı koniler artık yeşil ışığa daha güçlü tepki verir. Yeşil renk görme zayıflığında, yani döteranopide durum tam tersidir. Bu durumda yeşil koniler kusursuz çalışmaz ve kırmızı renge daha duyarlı tepki verir.
Kırmızı renk görme zayıflığı – Bende de var mı?
Belki de sizde kırmızı renk görme zayıflığı var ve bunun farkında bile değilsiniz. Şiddetine bağlı olarak etkilenen kişiler protanomali yaşadıklarını fark etmeyebilir. Renk görme bozukluğu çoğu zaman ancak arkadaşlarla ya da aileyle yapılan bir sohbette ortaya çıkar. Belki belirli bir kazağın rengi konusunda anlaşamazsınız ve düşünmeye başlarsınız. Bu durumda bir optisyende veya göz doktorunda yapılacak bir test netlik sağlayabilir.
Örneğin renkli Ishihara renk testi plakaları ilk şüpheyi hızla doğrulayabilir. Görsellerde farklı büyüklük ve tonlarda çok sayıda yuvarlak renk lekesi bulunur. Bunlar kırmızı ve yeşili en iyi şekilde ayırt edebilme yeteneğine dayanır. Normal görenler plakalarda gizlenmiş sayı ve harfleri hızla fark eder. Bunları görebilmek için tüm konilerin kusursuz çalışması gerekir. Şekiller hemen algılanamıyorsa bu, kırmızı veya yeşil algısında bir bozukluğa işaret edebilir.
Protanomaliye ne iyi gelir?
Protanomali, bugüne kadar tedavi edilemeyen genetik bir kusurdur. Ancak çoğu zaman etkilenen kişiler için büyük bir kısıtlama oluşturmaz. Onlar için dünya, çocukluklarından beri tanıdıkları gibidir. Bununla birlikte belirgin bir kırmızı renk görme zayıflığıyla bazı meslekler yapılamaz ya da yapılmasına izin verilmez. Örneğin polisler, pilotlar veya otobüs şoförleri için kırmızı ve yeşil uyarı renklerini kusursuz ayırt etmek hayati önem taşır.
Tam bir kırmızı körlüğü yoksa özel bir gözlük yardımcı olabilir. Renk görme bozukluğunu düzeltemese de kırmızı renk zayıflığını en azından telafi edebilir. Akıllı gözlük camları ışık spektrumunun belirli bir bölümünü filtreler. Renk düzeltici gözlükler bir güneş gözlüğü gibi çalışır. Gözlük camları, istenen dalga boyu aralığındaki ışığı filtreleyen yenilikçi bir teknolojiyle kaplanmıştır. Böylece gözlüğü takan kişi için kırmızı renk yoğunlaştırılabilir ve kırmızı ile yeşil net bir şekilde ayırt edilebilir.
