Protanomali, kırmızı renk zayıflığının tıbbi adıdır. Kırmızı spektrumundaki renklerin daha az yoğun algılandığı bir görme bozukluğudur. Protanomali farklı şiddetlerde görülebilir ve kırmızı-yeşil renk körlüğünün bir türü olarak kabul edilir.
Protanomali hakkında mutlaka bilinmesi gerekenler:
- Protanomalinin nedeni retinadaki genetik bir kusurdur.
- Erkekler kadınlardan çok daha fazla etkilenir.
- Kırmızı rengin hiç tanınamadığı kırmızı renk körlüğü (protanopi) ile karıştırılmamalıdır.
- Protanomali tedavi edilemez - ancak gözlüğümüz beyni "kandırabilir"
Protanomali tam olarak nedir?
Erkeklerin yaklaşık %1'i protanomaliden etkilenirken bu oran kadınlarda yalnızca %0,01'dir. Bu adaletsiz dağılımın nedeni, kırmızı rengi görmeyi sağlayan genin X kromozomu üzerinde bulunmasıdır. Protanomalide bu gen dejenere olmuştur ve kırmızı spektral aralığında bir renk görme bozukluğu ortaya çıkar. Bilindiği gibi kadınlarda iki X kromozomu bulunduğundan, erkeklerin aksine bir kusuru daha kolay telafi edebilirler.
Kusur genetik kökenlidir ve renk algısı için temel önem taşıyan önemli bir maddenin normal şekilde gelişmemesine yol açar. Bu madde tamamen eksikse protanopi, yani kırmızı renk körlüğü söz konusudur. Bu durumda kırmızı renk yalnızca daha zayıf algılanmakla kalmaz, hiç tanınamaz.
Kırmızı renk zayıflığı nasıl oluşur?
Protanomali kalıtım yoluyla ortaya çıkar. Nadir durumlarda nörolojik bir bulgudan kaynaklanır. Sağlıklı bir gözün retinasında, çevremizdeki ışığı yakalayıp beyne ileten iki tür fotoreseptör bulunur. Görsel imge beyinde bunlardan oluşur. Bir yanda alacakaranlıkta görmeyi sağlayan çubuklar, diğer yanda renkli görme yeteneğinden sorumlu olan koniler vardır.
Üç tür koni bulunur: kırmızı, mavi ve yeşil. Her biri belirli bir dalga boyundaki ışığı, dolayısıyla belirli bir rengi işler. Kırmızı koni tam olarak işlev görmüyorsa protanomali söz konusudur. Etkilenen kişiler için kırmızı renk, kontrast renginden belirgin şekilde ayrılmaz. Kırmızının bir sinyal rengi olarak açıkça göze çarptığı normal görüşlü kişilere kıyasla, kırmızı çevresinden daha zayıf ayırt edilir.
Elbette konu biraz daha karmaşık
Görme, özellikle de renkli görme son derece karmaşık bir süreçtir. Bunun için ışık, işlevini yerine getiren duyu hücreleri ve elbette bir beyin gerekir. Işık farklı dalga boylarında yansır ve gözümüzde retinanın duyu hücrelerine ulaşır. Koni hücreleri, opsin proteini ve daha küçük bir molekül olan 11-cis-retinalden oluşan rodopsin pigmentini içerir. Opsin, farklı konilerde farklı yapıdadır ve ışığa duyarlıdır.
Işık konilerdeki opsine çarptığında 11-cis-retinal bir dizi süreci başlatır ve sonuçta ışık uyarısını beyne iletir. Kırmızı renk zayıflığı varsa, kırmızı renkten sorumlu konilerdeki maksimum duyarlılık yeşile doğru kayar. Kırmızı koniler artık yeşil ışığa daha güçlü tepki verir. Yeşil renk zayıflığında, yani döteranomalide ise durum tam tersidir. Bu durumda yeşil koniler kusursuz çalışmaz ve kırmızı renge daha duyarlı tepki verir.
Kırmızı renk zayıflığı – Bende de var mı?
Belki sizde de kırmızı renk zayıflığı var ve bunun farkında bile değilsiniz. Şiddetine bağlı olarak, etkilenen kişiler protanomaliden muzdarip olduklarını fark etmeyebilir. Belirli bir renk görme bozukluğu çoğu zaman ancak arkadaşlarla veya aileyle sohbet ederken ortaya çıkar. Belki belirli bir kazağın rengi konusunda anlaşamazsınız ve bu sizi düşündürür. Böyle bir durumda optisyende veya göz doktorunda yapılacak bir test netlik sağlayabilir.
Örneğin rengarenk Ishihara renk testi tabloları ilk şüpheyi hızla doğrulayabilir. Görsellerde farklı büyüklükte ve tonlarda çok sayıda yuvarlak renk lekesi bulunur. Bunlar kırmızı ile yeşili en iyi şekilde ayırt edebilme yeteneğine dayanır. Normal görüşlü kişiler tablolarda şunu hızla fark eder:
Burada sayılar ve harfler gizlidir. Bunları görebilmek için tüm konilerin kusursuz çalışması gerekir. Şekiller hemen algılanmıyorsa bu, kırmızı veya yeşil algısında bir bozukluğa işaret olabilir.
Protanomali - Ne işe yarar?
Protanomali, bugüne kadar tedavi edilemeyen genetik bir kusurdur. Ancak çoğu zaman etkilenen kişiler için büyük bir kısıtlama oluşturmaz. Onlar için dünya, çocukluklarından beri bildikleri gibidir. Bununla birlikte, belirgin bir kırmızı renk zayıflığıyla bazı meslekler icra edilemez – ya da edilmesine izin verilmez. Örneğin:
- Polis memurları
- Pilotlar
- Otobüs şoförleri
- Makinistler
- Zanaat alanındaki özel meslekler
bu mesleklerde sinyal renkleri olan kırmızı ve yeşilin kusursuz ayırt edilmesi hayati önem taşır.
Tam bir kırmızı renk körlüğü yoksa özel gözlüğümüz yardımcı olabilir. Renk görme bozukluğunu düzeltemese de kırmızı renk zayıflığını en azından telafi edebilir.
Colordrop'un akıllı gözlük camları ışık spektrumunun belirli bir bölümünü filtreler. Renk düzeltici gözlükler bir güneş gözlüğü gibi çalışır. Gözlük camları, istenen dalga boyu aralığındaki ışığı filtreleyen yenilikçi bir teknolojiyle kaplanmıştır. Böylece gözlük kullanıcısı için kırmızı renk yoğunlaştırılabilir ve kırmızı ile yeşil net bir şekilde ayırt edilebilir.